Photocopy sách giáo khoa: Quy định về bản quyền ra sao?

Những ngày gần đây, tình trạng thiếu hụt sách giáo khoa cục bộ cho học sinh dù năm học mới đã bắt đầu xảy ra tại nhiều địa phương trên cả nước.

Trước tình hình việc mua, đăng ký mượn sách đều không đủ bộ, nhiều phụ huynh đã chọn giải pháp tải các file mềm rồi in ra hoặc mượn sách của người quen để photocopy những cuốn sách còn thiếu, phục vụ việc học của con em.

Tuy nhiên, việc này cũng khiến nhiều người thắc mắc: Mượn sách của người quen để photocopy có vi phạm pháp luật không?

Trao đổi với PV Dân Việt, luật sư Nguyễn Thị Quỳnh Thơ (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết, theo Luật Sở hữu trí tuệ, sách, giáo trình và các tác phẩm được thể hiện dưới dạng chữ viết thuộc nhóm tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ quyền tác giả.

Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác giả có đăng ký hay không. Trong số các quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả có quyền sao chép tác phẩm.

Tuy nhiên, điểm a khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cũng quy định các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút, thù lao: “Tự sao chép một bản nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, giảng dạy của cá nhân”.

Cũng tại khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ không quy định rõ việc sao chép được thực hiện bằng thiết bị nào (máy in, máy photocopy, máy ảnh...).

Theo hướng dẫn tại Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP (trong đó khoản 2 được sửa đổi bởi Điều 9 Nghị định 134/2026/NĐ-CP), việc sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại quy định tại các điểm b và e khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ là hành vi sao chép hợp lý không quá một bản một phần tác phẩm.

Khoản 3 Điều 25 cũng nêu rõ, việc sao chép bằng cách photocopy, chụp ảnh hoặc hình thức tương tự khác tối đa không quá 10% tổng số trang hoặc tổng đơn vị lưu trữ; độc lập với từng tổ chức, từng cá nhân thực hiện. Nếu có sự lặp lại thì được xem là các trường hợp riêng lẻ, không liên quan đến nhau trên cùng một tác phẩm.

Như vậy, đối chiếu với các quy định trên, việc sao chép (photocopy, in ấn) một phần sách giáo khoa phục vụ việc học của con mà không vi phạm bản quyền chỉ được thực hiện trong giới hạn không quá 10% số trang của một cuốn sách.

Việc sao chép toàn bộ cuốn sách bằng thiết bị sao chép là hành vi vi phạm bản quyền theo quy định hiện hành, áp dụng đối với cả phụ huynh và các cơ sở photocopy, in ấn.

Theo luật sư Thơ, đối với hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, Điều 18 Nghị định 131/2013/NĐ-CP quy định mức phạt tiền từ 15 triệu đồng đến 35 triệu đồng đối với cá nhân.

Đồng thời, người vi phạm có thể bị áp dụng biện pháp buộc dỡ bỏ bản sao vi phạm hoặc buộc tiêu hủy tang vật vi phạm.

Photocopy sách giáo khoa: Ranh giới pháp luật và câu chuyện thực tế phía sau

Cũng nêu quan điểm về vấn đề này, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho biết, nếu chỉ đứng từ góc độ pháp luật sở hữu trí tuệ, hoàn toàn có thể phân tích đâu là giới hạn sao chép để phục vụ học tập cá nhân, trường hợp nào được coi là sử dụng hợp lý và trường hợp nào có nguy cơ xâm phạm quyền tác giả.

Tuy nhiên, chúng ta không nên bắt đầu câu chuyện này từ việc xem phụ huynh có vi phạm pháp luật hay không. Bởi trước khi photocopy một cuốn sách cho con, nhiều người đã tìm mua nhưng không có.

Họ đi từ nhà sách này sang nhà sách khác, hỏi người quen, tìm sách cũ, chờ bổ sung sách. Cuối cùng, khi năm học đã bắt đầu mà con vẫn chưa có sách, họ phải mượn sách để photocopy hoặc tự in cho con học.

Đặt trong hoàn cảnh ấy, câu hỏi pháp lý không thể chỉ là họ có quyền photocopy hay không. Nếu ngày mai con phải đến lớp mà hôm nay cha mẹ vẫn không thể mua được sách giáo khoa, họ phải làm gì?

“Bảo con đến lớp mà không có sách; cho con nghỉ học để chờ sách; hay mượn một cuốn rồi photocopy để con có cái mà học? Tôi nghĩ phần lớn cha mẹ sẽ chọn cách cuối cùng”, luật sư Hoàng nói và nêu quan điểm, pháp luật phải được tôn trọng, quyền sở hữu trí tuệ cũng phải được bảo vệ.

Nhưng pháp luật không tồn tại tách rời hoàn cảnh mà con người buộc phải hành động trong đó. Ở đây còn có một quyền rất cơ bản khác, đó là quyền được học tập của trẻ em.

Quyền tác giả và quyền học tập không đối lập với nhau. Điều không nên xảy ra là để một người dân bình thường rơi vào tình thế muốn bảo đảm việc học cho con nhưng lại phải lựa chọn một giải pháp có nguy cơ không phù hợp với pháp luật.

Vì vậy, ngành giáo dục và các đơn vị liên quan cần nhanh chóng khắc phục tình trạng thiếu sách, điều chuyển sách tới nơi đang thiếu, tổ chức cho học sinh mượn sách và có giải pháp học liệu hợp pháp trong thời gian chờ cung ứng.

Nếu đã biết có hàng nghìn phụ huynh đang phải đi photocopy sách cho con, thì đó trước hết phải được xem là tín hiệu cho thấy khâu tổ chức cung ứng đang có vấn đề.

“Đừng để một đứa trẻ muốn có sách để học lại trở thành lý do khiến cha mẹ em phải đứng trước ranh giới đúng - sai của pháp luật. Và càng không nên để người dân phải lựa chọn giữa việc tuân thủ pháp luật với việc bảo đảm cho con mình có sách để bước vào lớp học”, luật sư nêu quan điểm.