Đài tưởng niệm Bắc Sơn. (Ảnh: Kienthucnet)

Thế nhưng, phía sau biểu tượng kiến trúc mang tầm vóc lịch sử ấy là câu chuyện ít ai biết về hành trình ra đời đầy bất ngờ, từ một phương án "nộp sát giờ" chỉ đạt giải Nhì cho đến quyết định mang tầm nhìn văn hóa của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt.

Đài tưởng niệm Bắc Sơn: Bí mật ra đời từ bản vẽ "thức trắng đêm" và quyết định của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt

KTS Phan Đăng Sơn - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam từng kể lại câu chuyện đầy tính duyên nợ về sự ra đời của công trình. Khi tình cờ được một nhà điêu khắc mời làm phần kiến trúc cho cuộc thi thiết kế Đài tưởng niệm do TP Hà Nội phát động, KTS Lê Hiệp bất chợt nảy ra ý tưởng riêng chỉ vài ngày trước khi cuộc thi hết thời hạn nộp bài.

Sau những đêm miệt mài cặm cụi minh họa bản vẽ, đồ án được gửi đi. Khi chấm thi, Hội đồng nghệ thuật gồm lãnh đạo 4 Bộ cùng Đoàn Chủ tịch 2 Hội nghề nghiệp đã nhận ra chất tâm linh và sắc Việt sâu sắc trong tác phẩm, nhưng chỉ xếp công trình ở vị trí giải Nhì. Giải Nhất năm đó thuộc về một phương án mang tư duy dạng tháp truyền thống.

Bước ngoặt lịch sử diễn ra khi người đứng đầu Chính phủ lúc bấy giờ — Thủ tướng Võ Văn Kiệt đến thăm và kiểm tra các đồ án. Với tư duy của một nhà lãnh đạo thấm đẫm hồn cốt văn hóa dân tộc, sau khi nghe báo cáo về phương án giải Nhất, Thủ tướng đã đề nghị xem thêm các phương án khác. Trầm ngâm hồi lâu trước khối kiến trúc cô đọng giao hòa "âm dương" của KTS Lê Hiệp, vị đứng đầu Chính phủ đã đưa ra quyết định lịch sử: Chọn phương án giải Nhì này để chính thức triển khai xây dựng.

Được quy hoạch tại đường Bắc Sơn (quận Ba Đình cũ), bên cạnh Hội trường Ba Đình (nay là Tòa nhà Quốc hội), công trình chính thức khởi công xây dựng từ ngày 07/4/1993 và khánh thành vào ngày 07/05/1994, nhân dịp kỷ niệm 40 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Đài tưởng niệm được xây dựng bằng kết cấu bê tông cốt thép, mặt ngoài ốp đá hoa cương trắng ngà lấy từ Quy Nhơn, vút cao tựa như ngọn nến khổng lồ thắp sáng giữa trời xanh. Đỉnh đài được thiết kế vòm rỗng hình lư hương ngược để đón ánh sáng tự nhiên rọi thẳng vào lòng đài — nơi đặt lư hương bằng đồng trang nghiêm.

Trải qua gần 30 năm mưa nắng, để khắc phục tình trạng xuống cấp của một số hạng mục, được sự cho phép của Thủ tướng Chính phủ, Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã triển khai Dự án cải tạo, nâng cấp toàn diện công trình từ ngày 28/7/2022 đến 31/12/2022, trả lại vẻ uy nghiêm, bền vững vốn có.

Đài tưởng niệm Bắc Sơn: Di sản nghệ thuật đỉnh cao và giá trị trường tồn

Không chỉ là người kiến tạo nên đài tưởng niệm danh tiếng, KTS Lê Hiệp còn là người thầy kính yêu đã đào tạo nhiều thế hệ kiến trúc sư, gắn bó nhiều năm với công tác hội và từng tham gia thi công nội thất Bảo tàng Hồ Chí Minh. Công trình Đài tưởng niệm Bắc Sơn đã mang về cho ông Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001.

Đánh giá về giá trị vượt thời gian của kiệt tác này, KTS Phan Đăng Sơn khẳng định: Đài tưởng niệm các Anh hùng Liệt sĩ đã hi sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, hay còn gọi là Đài tưởng niệm Bắc Sơn sừng sững cho đến hôm nay là biểu hiện của sự bất diệt. Hà Nội đã có một tác phẩm xứng tầm thời đại, xứng tầm truyền thống văn hóa kinh thành và xứng tầm là nơi cao nhất hội tụ khí thiêng ngàn năm của dân tộc.

Ý đồ nghệ thuật "biến cái hữu hạn thành vô hạn" nơi hình tượng "hữu - vô" của tác giả đã biến nơi đây thành ngọn nến giao hòa âm dương không bao giờ tắt. Công trình là sự kết tinh hoàn hảo giữa chất văn hóa bản địa với sự phát triển tiên tiến, hiện đại. Trong hành trình Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại tiếp tục vươn mình vào kỷ nguyên mới của dân tộc ngày nay, Đài tưởng niệm Bắc Sơn vẫn là một trong những biểu đạt kiến trúc đỉnh cao, góp phần chắp cánh cho những giá trị tinh thần thiêng liêng mãi mãi trường tồn.

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh thì nhận định, với công trình Đài tưởng niệm liệt sĩ Bắc Sơn, kiến trúc sư Lê Hiệp đã tạc khắc vào không gian Hà Nội cảm thức biết ơn sâu sắc tới các Anh hùng liệt sĩ hy sinh vì nền độc lập - tự do cho dân tộc, ký ức ấy sẽ mãi mãi trường tồn.