Một nhà sách ở Hà Nội rất hiếm hoi đầu sách giáo khoa trên kệ. Ảnh: Tào Nga

Theo số liệu tổng hợp của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN), đến hết ngày 14/9, tổng nhu cầu SGK được cập nhật là 245,94 triệu bản; kế hoạch in là 228,9 triệu bản; NXBGDVN đã cung ứng đến các địa phương khoảng 236,60 triệu bản SGK.

Chiều ngày 14/9/2026, Bộ GDĐT tổ chức họp trực tuyến với Sở GDĐT của 34 tỉnh, thành phố để tiếp tục rà soát, chỉ đạo xử lý tình trạng thiếu SGK. Theo số liệu được tổng hợp, xác nhận đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK (tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu).

Theo Bộ GDĐT, trách nhiệm để xảy ra tình trạng thiếu SGK cục bộ thuộc về Bộ GDĐT, NXBGDVN và các địa phương. Mặc dù công tác cung ứng SGK thường được coi là trách nhiệm chính của NXBGDVN và Bộ GDĐT, nhưng thực tế khâu vận hành và các quy định pháp lý dẫn đến tình trạng đứt gãy nguồn cung năm nay là gì?

Bản chất vận hành của NXBGDVN và dự báo từ cơ sở

NXBGDVN vận hành dưới mô hình công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn. Đơn vị này chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Do đó, NXBGDVN có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn, không được phép tự ý in ấn tích trữ vượt mức quy định khi chưa có đơn đặt hàng hoặc nhu cầu xác thực, bởi nguy cơ tồn kho gánh lỗ sẽ vi phạm quy định quản lý vốn nhà nước.

NXBGDVN không có thẩm quyền hay bộ máy tổ chức để tự điều tra, dự báo số lượng học sinh tại từng trường học trên cả nước. Việc xây dựng kế hoạch in ấn, tái bản và phân phối hoàn toàn phụ thuộc vào danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng chính thức do các Sở GDĐT, Phòng GDĐT và hệ thống nhà trường tổng hợp gửi về. Khi dữ liệu đầu vào từ địa phương bị sai lệch hoặc chậm trễ, toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau sẽ bị ảnh hưởng.

Qua phân tích nguyên nhân, có thể đưa ra các lý do dẫn đến tình trạng thiếu sách giáo khoa sau:

Các địa phương là cấp trực tiếp quản lý cơ sở giáo dục, nắm rõ biến động tuyển sinh và sáp nhập trường lớp. Tuy nhiên, công tác tổng hợp dữ liệu năm học 2026–2027 tại nhiều nơi chưa được thực hiện đầy đủ, khiến đơn vị phát hành phải đặt hàng dựa trên ước tính. Hậu quả là nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản (tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu), vượt xa khả năng dự phòng thông thường.

Kênh đăng ký mua sách qua nhà trường vốn giúp điều tiết nhu cầu trong tháng 6 và tháng 7. Năm nay, do sắp xếp bộ máy chính quyền hai cấp, sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu, nhiều trường không tổ chức hoặc tổ chức tiếp nhận nhu cầu muộn.

Nghị định 271/2026/NĐ-CP (ban hành ngày 03/7/2026) thể hiện bước tiến lớn trong chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước, hướng tới mục tiêu mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng.

Quy định lộ trình miễn phí SGK bắt buộc từ năm học 2029–2030 và yêu cầu UBND cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm để làm căn cứ lập dự toán và giao sách trước ngày 15/6. Tuy nhiên, khi NXBGDVN đã in và phát hành 80% sản lượng năm học 2026–2027, 10 địa phương vẫn công bố kế hoạch thực hiện miễn phí ngay trong năm học này mà chưa chuẩn bị đủ điều kiện kinh phí, thủ tục phê duyệt hay phương án mua sắm. Đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương đều chưa triển khai được.

Ngày 21/7, NXBGDVN phát hành Công văn số 1246/NXBGDVN gửi Bộ GDĐT và các Sở GDĐT. Công văn nêu rõ quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện SGK cần tối thiểu 6 tháng (nếu đặt in bổ sung muộn thì đến tháng 02/2027 mới có thể giao sách). Tuy nhiên, nhiều địa phương đã không tiếp thu hay phản hồi đầy đủ, phớt lờ cảnh báo, tiếp tục phê duyệt kế hoạch và tổ chức đấu thầu muộn. Kết quả là các gói thầu diễn ra sát ngày khai giảng đều không có nhà thầu tham gia.

Sự chậm trễ trong công tác công khai số liệu phân bổ, địa điểm bán sách và giải thích nguyên nhân của chính quyền địa phương đã khiến những điểm thiếu sách cục bộ bị đẩy thành tâm lý hoảng loạn, tạo cảm giác "thiếu sách trên diện rộng".

Phương án xử lý sự cố và trách nhiệm để thiếu sách giáo khoa

Trước những biến động từ phía địa phương, Bộ GDĐT và NXBGDVN đã thể hiện tinh thần trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả. Bộ GDĐT nghiêm túc nhìn nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung; đồng thời lập Tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để liên tục rà soát, điều phối và luân chuyển SGK giữa các địa phương thừa/thiếu.

NXBGDVN đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, nâng tổng số lượng cung ứng đạt gần 240 triệu bản SGK tính đến giữa tháng 9/2026. Đồng thời, đơn vị mở hoàn toàn miễn phí hệ thống SGK điện tử để giáo viên và học sinh sử dụng tạm thời, cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung còn thiếu trước ngày 30/9/2026.

Để chấm dứt tình trạng thiếu hụt cục bộ và bảo đảm tính chủ động trong khâu cung ứng SGK cho các năm học tiếp theo, việc khắc phục cần tập trung vào các định hướng giải pháp trọng tâm.

Cụ thể, UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của số liệu dự báo số lượng học sinh và nhu cầu SGK trên địa bàn. Trường hợp các địa phương muốn chủ động triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ SGK sớm hơn lộ trình chung, bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình lập dự toán và thời hạn phê duyệt kế hoạch nhu cầu (trước ngày 30/10 hằng năm) theo đúng quy định tại Nghị định 271/2026/NĐ-CP để bảo đảm sách nhập kho thư viện đúng thời gian quy định.

Cần xem xét, đề xuất quy định đưa SGK vào danh mục "sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu". Việc định danh này sẽ tạo hành lang ph áp lý vững chắc cho phép Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong cơ chế đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ quốc gia và điều tiết nguồn hàng kịp thời khi xuất hiện biến động nhu cầu đột biến tại các vùng miền.

Bộ GDĐT cùng các cơ quan chức năng cần siết chặt công tác kiểm tra, giám sát quá trình ban hành và thực thi các chính sách hỗ trợ, miễn phí SGK tại từng địa phương. Việc kiểm tra nhằm bảo đảm mọi chính sách trước khi ban hành đều được thẩm định kỹ lưỡng về nguồn lực và tính khả thi, tránh tình trạng thông tin chỉ đạo thiếu rõ ràng làm gián đoạn chuỗi cung ứng và ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh.