Trái cà na tươi ngoài chợ quê vào mùa nước nổi chừng 10.000 – 15.000 đồng/kg, mùa khô nghịch mùa ra trái giá chừng 20.000-30.000 đồng/kg, còn trái cà na đã chế biến thành phẩm bán hơn trăm ngàn đồng mỗi ký.

Ở miền Tây, cây cà na chưa bao giờ được tính là cây kinh tế, bởi chẳng ai bỏ công trồng, cũng không ai chăm bón, cây cứ tự mọc dại ven sông rạch, trên bờ đê giữa đồng lúa, rễ bám đất bãi mà sống qua hết mùa khô tới mùa nước nổi.

Chừng con nước từ thượng nguồn tràn về, cây mới cho trái, đây còn là mùa của trái cà na say quằn trái nhất năm, thời gian còn lại cây cà na chỉ cho ra trái lát đát, rất ít vì thường là tự nhiên, không ai chăm bẳm phân thuốc.

Trái cà na ăn sống thì chua gắt, cắn vô còn tê đầu lưỡi vì chát, bán ra cũng chẳng được bao nhiêu tiền, nên bao nhiêu năm nó chỉ quanh quẩn trong xóm, trong mấy căn bếp quê và trong ký ức của lớp người lớn lên ở miền sông nước.

Món quà vặt của con nít miền Tây một thời

Người miền Tây tuổi bốn mươi, năm mươi bây giờ hầu như ai cũng giữ một mùa cà na trong trí nhớ, bởi hai ba chục năm trước, mùa nước lên cũng là mùa của con nít, vừa tắm sông vừa cùng nhau trèo lên mấy cây cà na mọc sát mé nước, hái từng chùm nhét đầy túi áo rồi chia nhau ăn.

Cách nhanh nhất là đập dập trái ra, chấm với muối cho bớt chua chát, đứa nào cũng vừa ăn vừa hít hà vì cay, vì chua, mà rồi vẫn thò tay bốc tiếp.

Đứa nào chịu khó hơn thì mang về cho mẹ, cho chị, chờ một món kỳ công hơn và cũng ngon hơn gấp mấy lần.

Ở cái thời quà vặt còn thiếu thốn, hũ cà na ngào đường hay keo cà na ngâm đặt trên nóc tủ là thứ con nít trong nhà ngóng đợi từng ngày, canh chừng người lớn đi vắng để lén mở nắp thăm xem đã đượm vị ăn được hay chưa?

Vị chua chát đi qua tay người quê thành món quà để thương để nhớ

Trái cà na hái trên cây xuống thì chua chát là vậy, mà qua tay người quê lại thành món ngọt thanh, muốn được như thế thì phải chịu khó từ công đoạn đầu.

Trái cà na tươi được khía, tức là cắt dọc từng đường quanh thân trái, đường nào cũng phải đều tay và vừa độ sâu, cắt cạn thì không ăn thua, cắt sâu quá thì trái nát khi ngâm.

Mấy đường khía đó mới là chỗ cho vị chua chát theo nước muối trôi ra, và cũng là chỗ để đường ngấm ngược vào trong thịt trái, trở nên ngọt thanh.

Khía xong, trái được xả qua nước muối, lượt này tới lượt khác, người làm cứ xả rồi vớt, đến chừng thấy vị chua chát đã dịu mới thôi, có khi mất cả buổi chỉ cho công đoạn này.

Kế đó là trụng qua nước sôi, để rút nốt phần chua chát tự nhiên còn sót lại, rồi mới đem ngào đường trên lửa riu riu, tay đảo đều cho tới khi trái trong lại, ngọt thơm như mứt.

Nhà nào không ngào đường trên bếp thì ngâm đường phèn, trút vô keo thủy tinh rồi đem phơi qua mấy ngày nắng giòn để đường ngấm sâu vào từng đường khía, mở nắp ra là nghe mùi thơm dịu.

Cũng chừng ấy công đoạn, nhưng non tay một chút thì trái còn chát, ăn một miếng là bỏ, quá tay thì trái nhũn, đường lấn hết cái chua thanh vốn làm nên nét riêng của cà na.

Không có cân đong nào cho mấy việc đó, người làm chỉ dựa vào tay quen và vị giác của mình, công thức thì học từ mẹ, từ bà, lâu ngày thành kinh nghiệm riêng của từng nhà.

Có lẽ vì phải đổi bằng ngần ấy công sức mà hũ cà na ngày trước mới thành món để thương để nhớ, chứ không chỉ là món ăn vặt cho qua buổi trưa xế của thời xa xưa.

Từ trái ít giá trị kinh tế đến món bán trăm ngàn một ký

Vài năm nay trái cà na không còn là trái chỉ hái ngoài tự nhiên, giống cây đã được nhân ra, nhiều nhà trồng quanh vườn, dọc bờ ranh, nên sáng sớm ra chợ quê thỉnh thoảng là thấy mấy rổ trái cà na bày cạnh mớ rau đồng, cá tươi, bán cho khách đi chợ.

“Nhà tui trồng mấy cây quanh vườn, có chăm bón gì nhiều đâu. Trái già rộ thì tui gom lại, bữa nào được năm bảy ký là đem ra chợ, ngồi một lát là hết. Tiền không bao nhiêu, nhưng ở nhà lo cơm nước cho gia đình, có thêm đồng ra đồng vô cũng đỡ”, chị Lê Thị Tấm, ngụ Mỹ Trà, Đồng Tháp cho biết.

Vài năm trở lại đây, ở một số nơi đã có hộ trồng cây cà na Thái theo hướng làm kinh tế chứ không còn trồng ít cây quanh nhà cho vui, trái thu được vừa bán tươi, vừa đưa vào chế biến rồi theo mối hàng lên các thành phố.

Nơi đó, món quà quê này được bày trong tiệm đặc sản, thực đơn khai vị của nhà hàng với món cà na đập muối ớt.

Cây mọc dại ngoài bờ sông ngày trước, bây giờ đã có giá trị kinh tế, làm ăn lâu dài của nhà vườn.

Người quen ăn vẫn phân biệt được hai loại trái tự nhiên và giống mới được trồng, trái cà na tự nhiên chỉ có theo con nước, trái nhỏ, thon dài, cơm ít, nhưng chua chát rất đậm, cắn vô là nhận ra ngay cái vị của mùa nước nổi, nhưng cây mọc dại giữa đồng sâu nên trái tự nhiên rất hiếm.

Còn giống mới mà bà con hay gọi là trái cà na Thái thì trái to, cơm dày, cũng chua chát nhưng nhẹ hơn, dễ ăn hơn với người không quen, lại cho trái gần như quanh năm, nhưng trái mùa thì trái không nhiều, chỉ có hàng in ít và cung cấp cho các nhà hàng, thương lái, mùa nước nổi vẫn là mùa trái cà na tự nhiên hay trồng đều trổ rộ nhất năm.

Hiện nay, giá trái cà na tươi ở chợ Cao Lãnh (Đồng Tháp) khoảng 15.000 – 20.000 đồng/kg, qua một công đoạn chế biến thì cũng trái đó thành món bán 100.000 – 120.000 đồng/kg.

Khoảng chênh ấy không nằm ở trái, mà nằm ở mấy lượt nước muối, ở từng đường khía trên thân trái và ở những ngày phơi nắng, hay đoạn chế biến kì công mà người làm phải bỏ ra.

Người mua cũng hiểu điều đó, nên gặp lại trái cà na giữa chợ, nhiều người chịu trả tiền cho trái cà na làm sẵn thay vì mang trái tươi về tự xoay xở.

“Lâu lắm rồi tui mới gặp lại trái cà na ngoài chợ, mừng quá trời. Mua trái tươi về còn phải gọt, khía, xả nước muối mấy lượt, ngâm cả buổi, bận rộn vầy đâu có thời gian.

Thấy người ta làm sẵn, giá vậy cũng chấp nhận được, mua về cho sắp nhỏ ăn rồi kể tụi nó nghe hồi xưa tuổi thơ mình có tắm sông, trèo cây hái trái cà na, đập dập trộn muối ớt ăn với bạn bè.

Con nít ở thành phố bây giờ đâu có mấy chuyện đó, cũng đâu được trải nghiệm tuổi thơ dữ dội này, thành thị thì quà bánh đủ loai, đâu biết được vị chưa, chát và cả vị ngọt thanh thao mà mình thương nhớ”, chị Nguyễn Anh Thư, ngụ tại phường Cao Lãnh, Đồng Tháp khách đi chợ chia sẻ.

Con nước mỗi năm vẫn về rồi rút, cây cà na vẫn ra trái đúng hẹn. Món quà vặt một thời của con nít miền Tây, nhờ bàn tay khéo léo và chịu khó của người quê, nay thành thứ đặc sản để bà con mang ra mời khách phương xa, và để những người đã rời quê hay ở thị thành mua về, ăn một miếng rồi kể cho con mình nghe về một mùa nước nổi mà tụi nhỏ chưa từng biết.