Trước những lo ngại của doanh nghiệp về nguy cơ ách tắc thực phẩm tại cửa khẩu, hành lang pháp lý mới đã đưa ra lời giải khoa học khi chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, vừa nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe nhân dân vừa tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa nhập khẩu. Ảnh minh hoạ: Cục Hải quan

Quy trình này gồm 3 trụ cột: đánh giá, quản lý và truyền thông nguy cơ; trong đó, khâu đánh giá giúp nhận diện các mối nguy một cách khách quan, độc lập. Kết quả phân tích sẽ là căn cứ để nhà nước áp dụng 4 biện pháp quản lý linh hoạt theo từng thời kỳ: ban hành quy chuẩn kỹ thuật, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc.

Đây cũng là nền tảng để chủ động phòng ngừa, xử lý sự cố an toàn thực phẩm và thực hiện truy xuất nguồn gốc theo quy định khi có sự cố xảy ra.

Không tạo rào cản cho lưu thông hàng hóa

Trước sự thay đổi của dự thảo Luật, nhiều doanh nghiệp lo ngại quy định mới sẽ làm gián đoạn chuỗi cung ứng, gây ùn tắc nghiêm trọng tại cửa khẩu dẫn đến các ảnh hưởng không mong muốn như chi phí tăng cao, suy giảm lưu lượng thương mại, kìm hãm đà tăng trưởng và đầu tư vào ngành chế biến thực phẩm của Việt Nam. Tuy nhiên, từ nền tảng cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra trên thị trường, quy định mới phù hợp hơn với thực tiễn, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu thông quan nhanh chóng, minh bạch nhưng vẫn bảo đảm an toàn cho sức khỏe người dân. 

 Dự thảo Luật quy định 3 phương thức kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu gồm: chặt, thông thường và giảm trên cơ sở kế thừa và giữ nguyên quy định tại Luật An toàn thực phẩm năm 2010. Biện pháp quản lý này sẽ chỉ tập trung vào các nhóm thực phẩm cần kiểm soát trong chuỗi cung ứng để tập trung quản lý, tránh dàn trải nguồn lực.

Đại diện ban soạn thảo cho biết, để bảo vệ sức khỏe người dân và ngăn ngừa ùn tắc tại cửa khẩu, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) cùng Dự thảo Nghị định hướng dẫn đã cải tiến quy trình kiểm tra nhà nước đối với hàng nhập khẩu dựa trên Nghị quyết 184/NQ-CP.

Các quy định mới bám sát thực tiễn và tạo điều kiện tối đa cho doanh nghiệp, cụ thể:

Thứ nhất, phương thức thông thường: Chỉ lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ. Doanh nghiệp được thông quan ngay mà không phải chờ kết quả thử nghiệm. Nếu kết quả sau đó không đạt chuẩn, cơ quan chức năng sẽ truy xuất, thu hồi và xử lý lô hàng.

Thứ 2, phương thức kiểm tra giảm (chỉ kiểm tra hồ sơ): Quy định tại Dự thảo Nghị định thông thoáng và thông minh hơn so với Nghị định 15/2018/NĐ-CP hiện hành, cụ thể:

Khi chưa áp dụng kết quả kiểm tra nguy cơ: kế thừa 3 trường hợp kiểm tra giảm tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (trong đó bao gồm sản phẩm sản xuất tại cơ sở áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000…) và bổ sung thêm 02 trường hợp kiểm tra giảm gồm: “Sản phẩm nông sản nguồn gốc thực vật được sản xuất từ cơ sở sản xuất ban đầu được cấp chứng nhận áp dụng một trong các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt: Global GAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA hoặc tương đương; Có kết quả thử nghiệm cấp bởi tổ chức thử nghiệm đạt chuẩn ISO 17025 và phòng thử nghiệm được Việt Nam công nhận, thừa nhận tại nước xuất khẩu đối với lô hàng nhập khẩu”.

 Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ: áp dụng kiểm tra giảm đối với các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp và các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ cao nhưng có lịch sử tuân thủ tốt, đạt yêu cầu qua các lần nhập khẩu liên tiếp sẽ được chuyển sang áp dụng kiểm tra giảm.

Thứ 3, đối với phương thức kiểm tra chặt: Khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ: kiểm tra chặt đối với 3 trường hợp tương tự Nghị định số 15/2018/NĐ-CP. Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ: Kiểm tra chặt áp dụng đối với sản phẩm nguy cơ cao và được áp dụng cơ chế chuyển đổi sang phương thức kiểm tra thông thường, kiểm tra giảm nếu có lịch sử tuân thủ các lô hàng nhập khẩu đạt yêu cầu (theo nguyên tắc tại khoản 5 Điều 51 dự thảo Luật).

Thứ 4, đối với các trường hợp miễn kiểm tra: Kế thừa 9 trường hợp được miễn kiểm tra tại Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (trong đó bao gồm nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất nội bộ, gia công hàng xuất khẩu không tiêu thụ nội địa, sản phẩm được cấp giấy tiếp nhận đăng ký công bố) và bổ sung thêm 3 trường hợp miễn kiểm tra gồm:

Hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; Hàng hóa thuộc Danh mục hàng hoá mua bán, trao đổi của cư dân biên giới và trong định mức miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu để phục vụ cho sản xuất, tiêu dùng của cư dân biên giới (trừ trường hợp mua gom). Hàng hóa nhập khẩu phục vụ tiêu dùng cá nhân gửi qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh có trị giá hải quan được miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế; hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ; hàng hóa mua bán giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp chế xuất, doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.

Sự đổi mới này giúp giảm chi phí tuân thủ cho cả xã hội, tạo sự chủ động cho các tổ chức, cá nhân trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, song cũng nâng cao trách nhiệm tự giác của các chủ thể trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm.

Nâng cao năng lực thử nghiệm thực phẩm đáp ứng yêu cầu quản lý mới

Một trong những băn khoăn lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp là năng lực kiểm nghiệm trong nước có đáp ứng kịp thời yêu cầu thông quan nhanh chóng và lượng thực phẩm lưu thông tại cửa khẩu hàng ngày hay không. Ban soạn thảo cho hay, thực tế từ số liệu cho thấy, hệ thống hạ tầng kiểm nghiệm hiện tại hoàn toàn đủ khả năng gánh vác trọng trách này.

Hiện nay, 3 ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Như vậy, với hệ thống hiện nay của 3 Bộ về cơ bản đáp ứng được năng lực để phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu.

Để nâng cao năng lực hệ thống tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-BYT ngày 8/6/2026 về việc Hoàn thiện việc quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trong đó định hướng tập trung phát triển 2 Trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đặt tại Khánh Hòa và TPHCM; đồng thời huy động các Trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực cùng tham gia thử nghiệm (hiện nay đã có 4 trung tâm được chỉ định phục vụ QLNN, sắp tới sẽ chỉ định thêm 30 trung tâm còn lại).

Đặc biệt, dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) đã bổ sung quy định nâng cao vai trò hệ thống tổ chức thử nghiệm của Nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu lưu thông trên thị trường để thực hiện thử nghiệm chỉ tiêu an toàn thực phẩm. Theo đó, UBND cấp tỉnh phải chủ động bố trí ngân sách nhà nước của địa phương để tăng cường lấy mẫu hậu kiểm. Nội dung này đã có trong chính sách của dự thảo Luật.

Ngoài ra, tầm nhìn đổi mới này còn được thể hiện rõ nét khi dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia hoạt động thử nghiệm về an toàn thực phẩm, trong đó bao gồm cả phục vụ quản lý nhà nước. Đây là đòn bẩy quan trọng đòi hỏi chính quyền các địa phương cần sớm ban hành các chính sách thu hút doanh nghiệp tư nhân đầu tư xây dựng phòng thử nghiệm tại địa bàn, tạo đột phá xã hội hóa nhằm cắt giảm chi phí tuân thủ và tối ưu hóa thời gian thông quan hàng hóa.

Đẩy mạnh chuyển đổi số: Thông quan nhanh chóng, minh bạch

Bên cạnh đó, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) xây dựng một chương riêng về Hệ thống thông tin và dữ liệu về an toàn thực phẩm. Theo đó, hệ thống cơ sở dữ liệu sẽ cung cấp đầy đủ thông tin của cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, toàn bộ vòng đời của từng thực phẩm từ sản xuất ban đầu đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường đến khi được sử dụng; đặc biệt là lịch sử tuân thủ của các doanh nghiệp. Việc này giúp cơ quan kiểm tra nhà nước về thực phẩm nhập khẩu có đầy đủ căn cứ để áp dụng phương thức kiểm tra phù hợp.

Đối với các doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ được áp dụng ngay các phương thức kiểm tra giảm, còn đối với những doanh nghiệp có vi phạm trong quá trình sản xuất, kinh doanh sẽ phải áp dụng ngay phương thức kiểm tra chặt. Kết hợp với việc triển khai thực hiện 100% thủ tục kiểm tra nhà nước trên môi trường điện tử, kết quả kiểm tra sẽ được cập nhật đầy đủ vào hệ thống cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm.

Từ đó, cơ quan hải quan có đầy đủ dữ liệu để thông quan hàng hóa. Đây là một trong những nội dung quan trọng trong cải cách hành chính giúp quá trình thông quan hàng hóa được nhanh chóng, minh bạch.