Từ vùng đất hậu chiến đến những vườn cà phê đổi đời

Năm 2026 đánh dấu tròn 100 năm cây cà phê có mặt ở Khe Sanh. Từ những đồn điền đầu tiên được hình thành năm 1926, cây cà phê đã trải qua nhiều thăng trầm, trở thành cây trồng chủ lực, gắn bó mật thiết với đời sống người dân phía tây tỉnh Quảng Trị.

Sau chiến tranh, việc khôi phục sản xuất tại vùng đất này gặp muôn vàn khó khăn. Bom mìn còn sót lại, cơ sở vật chất thiếu thốn, kỹ thuật canh tác hạn chế khiến hành trình phát triển cây cà phê không hề dễ dàng.

Bước ngoặt đến từ việc đưa giống cà phê chè Catimor vào trồng từ đầu những năm 1990. Nhờ khả năng thích nghi khá tốt, chống chịu bệnh gỉ sắt và cho năng suất tương đối ổn định, giống cà phê này tạo nền tảng để vùng nguyên liệu Khe Sanh phát triển mạnh, có thời điểm đạt gần 5.000ha, với hàng nghìn hộ tham gia.

Đằng sau những vườn cà phê xanh ngát hôm nay là sự đổi thay của hàng nghìn phận người.

Ông Dương Hữu Thanh (67 tuổi, ở thôn 1, xã Khe Sanh) đã gắn bó với cây cà phê từ năm 1986. Ông nhớ lại, trước đây, người dân địa phương phải đi tìm phế liệu chiến tranh, nhặt nhôm, đồng, sắt hoặc làm thuê để kiếm sống.

Từ khi cây cà phê phát triển, gia đình ông dần có cuộc sống ổn định hơn. Với 1,5ha cà phê, ông Thanh có nguồn thu nhập để trang trải sinh hoạt, xây dựng cuộc sống và chăm lo việc học hành của con cái.

“Từ những năm 1995, người dân bắt đầu trồng cà phê nhiều. Có thu nhập, họ làm nhà, lo cho con ăn học. Tôi cũng như họ”, ông Thanh chia sẻ.

Bà Lê Thị Tằm (61 tuổi, ở thôn 1, xã Khe Sanh) đã có gần 35 năm gắn bó với cây cà phê. Bà từng trải qua không ít mùa vụ mà công sức bỏ ra không tương xứng với thu nhập, thậm chí có lúc phải nuốt nước mắt vì cà phê rớt giá.

Tuy nhiên, vụ thu hoạch năm 2025 mang lại kết quả đáng nhớ. Với hơn 1,5ha cà phê, gia đình bà Tằm thu lãi ròng hơn 200 triệu đồng. Có thời điểm, giá cà phê tươi được đẩy lên 28.000 đồng/kg.

Mỗi mùa thu hoạch, gia đình bà còn thuê khoảng 10-15 lao động hái quả, với tiền công trung bình 3.000 đồng/kg, góp phần tạo thêm việc làm cho người dân địa phương.

“Đó là nhà tôi trồng ít, chứ nhà nào có rẫy lớn, lời cả tỉ bạc”, bà Tằm chia sẻ.

Câu chuyện của ông Thanh, bà Tằm cũng là hình ảnh thu nhỏ về sự đổi thay ở vùng cà phê Khe Sanh. Từ chỗ phải chật vật kiếm sống, nhiều gia đình đã có vườn cây làm tài sản, từng bước thoát nghèo, vươn lên khá giả.

Để nâng cao giá trị hạt cà phê, nhiều hợp tác xã trên địa bàn đang đẩy mạnh liên kết sản xuất, bao tiêu và chế biến sâu.

Tiêu biểu là Hợp tác xã nông sản Khe Sanh do bà Nguyễn Thị Hằng (48 tuổi, ở thôn Trằm, xã Khe Sanh) làm chủ nhiệm. Năm 2000, bà Hằng về thăm quê chồng, bị cuốn hút bởi những vườn cà phê trên vùng đất đỏ bazan nên quyết định ở lại lập nghiệp với 0,5ha cà phê.

Trải qua những thời điểm giá xuống thấp, bà tìm hiểu các mô hình sản xuất ở nhiều nơi, rồi lựa chọn hướng liên kết nông dân để nâng cao hiệu quả kinh doanh.

Thành lập năm 2019 với 7 thành viên, đến nay hợp tác xã có 30 thành viên chính thức, 115 thành viên liên kết và hợp tác với khoảng 300 hộ trồng cà phê bên ngoài, trên tổng diện tích 168ha.

Theo bà Hằng, mỗi năm hợp tác xã thu mua khoảng 3.000 tấn quả cà phê tươi. Khoảng 15% sản lượng được chế biến sâu thành cà phê đặc sản, cà phê bột, cà phê phin và cà phê hòa tan; phần còn lại chủ yếu bán qua một nhà xuất khẩu trung gian.

Năm 2025, sản phẩm Arabica Khe Sanh Coffee của hợp tác xã được công nhận OCOP 5 sao, mở thêm cơ hội quảng bá nông sản địa phương.

Bà Hằng đang hướng đến mở rộng canh tác hữu cơ, nâng cao chất lượng nguyên liệu và xây dựng chuỗi sản xuất, chế biến, tiêu thụ khép kín. Mục tiêu là giúp hạt cà phê có giá trị cao hơn, qua đó tăng lợi ích cho người trồng.

Nâng tầm thương hiệu, mở thêm cơ hội tăng thu nhập cho nông dân

Ngày 4/11/2025, Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00148 cho sản phẩm cà phê Khe Sanh. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ đối với cà phê Arabica Khe Sanh dưới dạng cà phê nhân, cà phê hạt rang và cà phê bột.

Theo ông Nguyễn Anh Cư, Phó Chủ tịch UBND xã Khe Sanh, chỉ dẫn địa lý có thể xem như “căn cước công dân” của cây cà phê, giúp xác định nguồn gốc, quản lý chất lượng và bảo vệ tên gọi sản phẩm trên thị trường.

Cùng với lợi thế về đất đỏ bazan và khí hậu vùng cao, thương hiệu được bảo hộ tạo cơ hội để cà phê Khe Sanh tiếp cận những thị trường coi trọng chất lượng và nguồn gốc sản phẩm.

"Cà phê Khe Sanh đã giúp hàng nghìn hộ dân thoát nghèo, vươn lên khá giả" - ông Cư khẳng định.

Ông Trần Thái Thiên, Giám đốc Hợp tác xã Du lịch nông nghiệp Việt Nam - Khe Sanh, cho biết địa phương còn nhiều dư địa phát triển chế biến sâu và du lịch nông nghiệp. Thông qua trải nghiệm hái quả, rang xay, thưởng thức cà phê và tìm hiểu văn hóa đồng bào Bru - Vân Kiều, Pa Kô, du khách có thể khám phá hành trình hồi sinh của vùng đất sau chiến tranh.

"Cùng với du lịch cà phê, du khách đến Khe Sanh nói riêng, miền Tây Quảng Trị nói chung còn được khám phá nét đẹp văn hóa bản địa của đồng bào người Vân Kiều - Pa Kô. Việc này không chỉ giúp quảng bá du lịch mà còn mang lại thu nhập cho người dân" - ông Thiên chia sẻ.

Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, địa phương định hướng phát triển Arabica Khe Sanh theo hướng nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và bền vững, thay vì chạy đua sản lượng. Trọng tâm là xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, đồng thời đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Tròn một thế kỷ bén rễ trên đất Khe Sanh, cây cà phê đã góp phần thay đổi cuộc sống của hàng nghìn hộ dân, từ những ngày nghèo khó đến khi có nguồn thu nhập ổn định, nhiều gia đình vươn lên khá giả. Nếu tiếp tục nâng cao chất lượng, phát triển chế biến sâu và mở rộng thị trường, những vườn cà phê sẽ không chỉ nuôi sống người dân hôm nay mà còn tạo nền tảng cho sinh kế bền vững của các thế hệ mai sau.