Công chúa Trọng Khanh bên người chồng bạc mệnh

Theo sách Đại Nam liệt truyện và Nguyễn Phúc tộc thế phả cho biết. Công chúa Vĩnh Trinh, Trọng Khanh tên đầy đủ là Nguyễn Phúc Vĩnh Trinh (1824-1892), hiệu là Nguyệt Đình, là hoàng nữ thứ 18 của vua Minh Mạng.

Vua Minh Mạng, có 3 công chúa rất nổi tiếng trong giới thi nhân lúc bấy giờ là Trọng Khanh (hiệu Nguyệt Đình), Thúc Khanh (hiệu Mai Am) và Quý Khanh (hiệu Huệ Phố).

Năm 1850, bà kết hôn với Phạm Đăng Thuật, con trai của Phạm Đăng Hưng, em của Phạm Thị Hằng (tức bà Từ Dụ, vợ vua Thiệu Trị, mẹ vua Tự Đức). Hai vợ chồng sống hạnh phúc, xướng họa tương đắc. Sách Đại Nam liệt truyện chép: Chúa (Nguyệt Đình) thác sinh ở nhà vua, lấy chồng người họ quý thích, mà khiêm tốn giữ gìn, không ưa xa xỉ, duy chỉ thích sách vở mà thôi.

Theo anh Nguyễn Phúc Bảo Minh (tổ dữ liệu Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế): Phủ thờ Phò mã Phạm Đăng Thuật và Công chúa Quy Đức, cất giữ một thiên tình sử đẫm nước mắt và một chứng tích nghệ thuật độc nhất vô nhị. Trải qua hơn một thế kỷ, những gì còn sót lại trên bức tường vôi vữa ẩm mốc không chỉ là một cấu trúc vật lý, mà là nhịp đập của một trái tim son sắt đang thoi thóp trước thử thách tàn khốc của thời gian.

Cuộc hôn nhân của bà cùng Phò mã Phạm Đăng Thuật là một bản hòa ca "cầm sắt" trọn vẹn, nơi hai tâm hồn tri âm tri kỷ ngày ngày cùng nhau đàn hát, xướng họa thi ca. Thế nhưng, vận nước ngả nghiêng, năm 1861, phò mã vâng mệnh vua Tự Đức vào Nam Kỳ tuần thú và oanh liệt hy sinh. Đau đớn tột cùng, công chúa đã thủ tiết thờ chồng suốt hơn 30 năm ròng rã trong chính ngôi phủ này, cho đến khi trút hơi thở cuối cùng và được táng chung một huyệt mộ cùng phu quân theo đúng tâm nguyện thủy chung.

Trong những năm tháng cô độc dằng dặc ấy, niềm an ủi duy nhất của bà là "bức song ảnh" họa lại hình bóng hai vợ chồng trên vách tường vôi. Tương truyền, lúc sinh thời, họ đã thắp nến, ngồi làm mẫu để đồ lại chiếc bóng của chính mình in lên tường. Phu xướng phụ tùy đúng là một cặp trời sinh. Nhìn bóng người in trên vách, ta không khỏi chạnh lòng nhớ đến chiếc bóng của Vũ Nương trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ.

Nếu chiếc bóng dỗ con chập chờn trong đêm của Vũ Nương là nguồn cơn của một bi kịch oan khuất, một sự đứt gãy phũ phàng vô lý, thì chiếc bóng trên vách phủ Thủy Xuân lại là sợi dây níu giữ một tình yêu bất diệt. Chiếc bóng ấy không dối lừa, nó là hiện thân của nỗi nhớ "truy tư địch diện" (nhớ lại thuở được đối mặt), là chốn nương tựa linh hồn thiêng liêng để người góa phụ hoàng trào vượt qua nỗi cô đơn tột cùng.

Bên cạnh hai chiếc bóng câm lặng là những vần thơ xé lòng được chính tay công chúa thấm mực đồ lên tường. Dù lớp vôi đã bong tróc, nét mực phai mờ, nhưng những mảnh ghép chữ Hán - Nôm còn sót lại như "nhân tự cô phi nhạn" (người như cánh nhạn bay mồ côi) hay dòng lạc khoản "Trọng Khanh kính thư" vẫn đủ sức lay động tâm can hậu thế. Đó là tiếng khóc than của cánh nhạn lẻ loi giữa trời, là đức khiêm nhường của một người vợ tự nhận mình mỏng tài kém đức, mượn vách tường để tạc dạ ghi ân phu quân.

Cũng theo anh Nguyễn Phúc Bảo Minh, thiên bi tráng ca ấy đang đứng trước bờ vực vĩnh viễn bị xóa sổ. Di tích phủ thờ hiện đã xuống cấp trầm trọng. Bức tường lưu giữ "bức song ảnh" nứt nẻ những vệt dài ngang dọc, kết cấu vôi vữa rã rời, bục bở và có nguy cơ sụp đổ bất cứ lúc nào.

Việc níu giữ di sản này đòi hỏi sự can thiệp khẩn cấp và quyết liệt từ các cấp chính quyền và cộng đồng. Chạy đua với thời gian, bên cạnh việc chống đỡ, gia cố vật lý, thì công tác phục dựng, số hóa toàn bộ tư liệu Hán - Nôm và đưa không gian này vào hệ thống hồ sơ lưu trữ kiến trúc chuyên sâu là việc cấp bách, mới mong giữ lại trọn vẹn vóc dáng, nét chữ và linh hồn của một thời quá vãng, để hậu thế mai sau vẫn còn cơ hội được chạm vào chiếc bóng thủy chung của một tình yêu đã hóa thành bất tử.