Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn: "Vắng tiếng then, điệu cọi như thiếu cơm ăn, áo mặc"

Từ bao đời nay, đối với đồng bào người Tày, những làn điệu khắp, lượn, then hay cọi không đơn thuần là văn nghệ giải trí mà đã gắn liền với nếp nhà sàn, bản làng và mọi sinh hoạt cộng đồng. Tiếng đàn tính rộn rã, lời then tha thiết là sợi dây kết nối con người với cội nguồn tổ tiên, với núi rừng quê hương.

Bà Nông Thị Tiếp, một người cao tuổi ở thôn 13 (xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai) chia sẻ: “Bản sắc của người Tày không thể nào thiếu đi những làn điệu then, điệu cọi, tiếng khắp tha thiết của quê hương. Với chúng tôi, nếu thiếu đi những câu hát ấy thì cũng chẳng khác nào thiếu cơm ăn, áo mặc thường nhật. Tiếng then, tiếng cọi đã ăn sâu vào nếp sống của đồng bào Tày nơi đây từ bao đời nay.”

Chính mạch nguồn văn hóa bền bỉ ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn của cô bé Mai Thị Hồng Chắn (xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai) từ khi mới lên 6 tuổi. Những câu hát đầu tiên được chị học từ cha mẹ, từ các bậc cao niên trong bản. Rồi chẳng biết tự lúc nào, tiếng hát đã trở thành một phần máu thịt không thể tách rời trong cuộc đời chị.

Không dừng lại ở việc hát lại những gì người đi trước để lại, Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn dành nhiều thời gian lặn lội tìm tòi, sưu tầm các làn điệu cổ, nghiên cứu sâu sắc tiếng nói, phong tục tập quán của dân tộc mình.

Chị Mai Thị Hồng Chắn còn sáng tác, đặt lời mới cho nhiều bài hát, khéo léo lồng ghép hơi thở cuộc sống đổi mới, tình yêu quê hương đất nước vào từng câu then, điệu lượn. Nhờ đó, dân ca Tày trong tiếng hát của chị luôn sống động, hiện diện thường xuyên tại các hội thi, hội diễn nghệ thuật quần chúng và sinh hoạt văn hóa địa phương.

Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn: Bền bỉ 40 năm gìn giữ vốn quý, gieo mầm di sản cho thế hệ trẻ

Hành trình hơn 40 năm gắn bó với nghệ thuật dân gian của Nghệ nhân Ưu tú Mai Th Hồng Chắn được minh chứng bằng hàng loạt giải thưởng danh giá: Huy chương Vàng với tiết mục “Tiếng sáo Mường Lai” (năm 2001), Giải A tại Liên hoan nghệ thuật hát then, đàn tính toàn quốc (năm 2018), cùng nhiều giải thưởng lớn tại các ngày hội dân gian.

Và gần đây nhất, tháng 7/2026, Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn xuất sắc nhận Huy chương Vàng tại Hội diễn Đàn, hát dân ca ba miền toàn quốc. Năm 2022, chị vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực nghệ thuật trình diễn dân gian.

Tâm sự về niềm đam mê và trách nhiệm đối với vốn cổ dân tộc, Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn chia sẻ, chị đã gắn bó và biết hát các làn điệu dân ca Tày từ khi còn rất nhỏ. Những giải thưởng, thành tích qua các hội thi hội diễn chính là nguồn động lực thôi thúc chị kiên trì gìn giữ, phát huy giá trị bản sắc văn hóa của dân tộc mình cho đến tận hôm nay.

"Đặc biệt, trong những năm gần đây, nhờ sự quan tâm kịp thời của Đảng và Nhà nước, nghệ nhân và lớp truyền dạy đã nhận được nguồn kinh phí hỗ trợ thiết thực. Đây là nguồn động viên quý báu giúp chúng tôi có thêm điều kiện phát triển, trao truyền và lan tỏa nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Tày ngày càng sâu rộng hơn.” Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn cho biết.

Với chị Chắn, những tấm huy chương hay giải thưởng danh giá không phải là đích đến cuối cùng. Điều người nghệ nhân vùng cao này trăn trở nhất là làm sao để những câu hát then, điệu khắp không bị mai một theo thời gian mà phải tiếp tục ngân vang trong đời sống cộng đồng.

Nghĩ là làm, đến nay chị đã chủ động mở tới 11 lớp truyền dạy dân ca Tày, thu hút hàng trăm học viên ở nhiều lứa tuổi tham gia. Lớp học của chị không chỉ dạy hát, dạy gảy đàn tính mà còn bồi đắp vốn hiểu biết, bồi dưỡng tình yêu quê hương cho các em nhỏ.

Em Vương Thị Giang, một trong những học viên gắn bó với cô Chắn suốt hơn 4 năm qua, nay đã vững vàng kỹ thuật và tự tin biểu diễn trên nhiều sân khấu, hào hứng kể:

“Em thấy các giai điệu dân ca Tày rất hay và luôn cuốn hút em từ nhỏ. Được cô Chắn tận tình chỉ dạy, uốn nắn từ những chi tiết nhỏ nhất, em ngày càng thêm yêu những làn điệu then, điệu khắp, điệu cọi của quê hương. Lớp học truyền dạy không chỉ giúp em biết hát những câu ca mượt mà của dân tộc mình mà còn bồi đắp thêm niềm tự hào đối với bản sắc văn hóa cội nguồn.”

Đánh giá về giá trị và ý nghĩa việc làm của nghệ nhân Mai Thị Hồng Chắn, ông Đặng Ngọc Thông – Hội viên Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Lào Cai, Chủ nhiệm CLB Văn hóa - Thể thao dân tộc Tày xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai khẳng định:

“Dân ca Tày có mục đích truyền lại kỹ thuật, kỹ năng sống và tất cả những nét sinh hoạt đời thường hàng ngày, giáo dục con cháu và truyền lại kinh nghiệm sản xuất để thế hệ sau kế tục, phát triển tốt hơn. Nhìn vào việc làm của Hồng Chắn, tôi thấy rất đáng quý. Thứ nhất về trang phục, Hồng Chắn đã khôi phục lại được nguyên vẹn như cũ. Thứ hai, Hồng Chắn đã chủ động tìm đến đối tượng trẻ tuổi để truyền dạy. Đấy là điều chúng ta rất cần. Nếu lớp trẻ không theo học, khi thế hệ cha ông mất đi thì vốn quý này sẽ mai một. Những đóng góp của Hồng Chắn thực sự rất đáng trân trọng.”

Dành trọn vẹn 4 thập kỷ cho những câu hát quê hương, Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn chưa từng nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi. Chị tâm niệm: “Đến khi chân mỏi, tiếng hát không cất lên thì tôi vẫn sẽ tiếp tục truyền dạy cho con cháu, cho những ai đam mê văn hóa dân tộc, miễn sao gìn giữ được bản sắc và vốn quý mà cha ông để lại.”

Lời bộc bạch mộc mạc ấy chính là ngọn lửa giữ hồn cho làn điệu dân ca Tày nơi vùng đất ngọc Lục Yên. Nhờ những người nặng lòng với văn hóa bản địa như nghệ nhân ưu tú Mai Thị Hồng Chắn, câu hát then, tiếng đàn tính và điệu cọi tha thiết sẽ mãi trường tồn, ngọt ngào lan tỏa giữa nhịp sống hiện đại hôm nay.