Nghề đan lát của đồng bào Hrê

Ông Đinh Văn Xếp học nghề từ cha khi khoảng 18-19 tuổi. Những ngày đầu, ông chỉ làm những sản phẩm đơn giản, vừa làm vừa học. Sau này, do phải làm nhiều công việc khác, nghề đan lát có lúc chỉ được ông làm khi rảnh rỗi.

“Tre nứa được vót thành những thanh nan đều, đẹp, dẻo dai. Mỗi sản phẩm lại yêu cầu nan có độ dài, ngắn, dày, mỏng, to nhỏ khác nhau. Do đó, phải tính toán kĩ để không bị lãng phí nguyên liệu”, ông Xếp nói.

Nguyên liệu cũng đang trở thành một nỗi lo. Theo ông Xếp, tre, nứa vẫn có thể tìm thấy ở những khu vực gần làng, nhưng mây ngày càng khó kiếm. Muốn tìm được những dây mây tốt, người dân phải đi sâu vào rừng, đến những khu vực núi cao, rừng rậm. 

Thế nhưng, với ông Xếp, những vật dụng truyền thống vẫn có một giá trị riêng. Đặc biệt, trong các dịp lễ, cúng, giỗ chạp, một số vật dụng đan bằng tre vẫn được sử dụng, gắn với tập quán và đời sống tinh thần của cộng đồng.

“Đây là truyền thống của đồng bào từ xưa đến giờ. Nếu không có những đồ này thì không có nhà nào không có, nhất là vấn đề tập quán, việc cúng quẩy”, ông Xếp chia sẻ.

Bởi vậy, ông tiếp tục đan. Không chỉ để có thêm thu nhập, nghề còn giúp ông lấp đầy những khoảng thời gian ở nhà. “Ở nhà ngồi không thì buồn”, ông cười nói. Ông Xếp hiểu rằng một mình người nghệ nhân không thể giữ nghề nếu sản phẩm làm ra không có người sử dụng và không có đầu ra ổn định.

Một số sản phẩm ông làm vẫn được người dân mua về dùng. Có những sản phẩm được đưa đi trưng bày tại các địa phương. Qua những lần như vậy, ông nhận thấy du khách vẫn dành sự quan tâm cho các vật dụng thủ công truyền thống.

Theo ông, nếu có một nơi tập trung sản phẩm, vừa trưng bày, vừa bán hàng, người làm nghề sẽ có thêm động lực để tiếp tục. Khi đó, những chiếc rổ, cái nia, chiếc gùi… không chỉ nằm trong căn bếp của người dân mà còn có thể trở thành sản phẩm giới thiệu văn hóa địa phương đến du khách.

Đây cũng là hướng đi được địa phương quan tâm khi phát triển du lịch cộng đồng. Những sản phẩm thủ công truyền thống, nếu được đầu tư về mẫu mã, câu chuyện sản phẩm và thị trường tiêu thụ, có thể trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa dành cho du khách.

Du khách đến một bản làng không chỉ để ngắm cảnh, mà còn muốn biết người dân sống thế nào, làm ra những vật dụng gì, văn hóa được gìn giữ ra sao. Một chiếc gùi, chiếc rổ hay cái nia vì thế có thể trở thành “cánh cửa” giúp du khách hiểu hơn về đời sống của cộng đồng.

Giữ nghề, theo ông, trước hết phải bắt đầu từ việc để lớp trẻ hiểu nghề đan lát có ý nghĩa như thế nào đối với cộng đồng. Khi hiểu, các em mới có ý thức học, làm và tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau.

Bên cạnh truyền nghề, việc tạo đầu ra cũng rất quan trọng. Khi sản phẩm bán được, người làm nghề có thêm thu nhập, nghề truyền thống mới có cơ hội sống được trong đời sống hiện nay.

Theo ông Đinh Thanh Minh, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Mai, ông Đinh Văn Xếp là một trong những người có nhiều tâm huyết trong việc gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Hrê trên địa bàn, đặc biệt là nghề đan lát.

Từ những vật liệu quen thuộc như mây, tre, nứa, ông Xếp đã khéo léo tạo nên nhiều vật dụng phục vụ đời sống như mủng, rổ và các sản phẩm đan lát khác. Những sản phẩm mộc mạc nhưng chứa đựng sự khéo léo, tỉ mỉ và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ của người Hrê.

“Việc làm của ông Xếp có ý nghĩa thiết thực trong bảo tồn bản sắc văn hóa Hrê tại địa phương. Đây không chỉ là câu chuyện của một nghề thủ công mà còn là cách để những giá trị văn hóa truyền thống được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác”, ông Đinh Thanh Minh chia sẻ.