Nhà thờ đá Phát Diệm kiệt tác kết tinh từ tinh hoa văn hóa dân tộc

Nằm cách Thủ đô Hà Nội khoảng 120 km về hướng Nam, thuộc xã Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình, quần thể nhà thờ chính tòa Phát Diệm (thường gọi ngắn gọn là nhà thờ đá Phát Diệm) từ lâu đã được ví như “Kinh đô Công giáo Việt Nam”.

Được khởi công xây dựng từ năm 1875 và hoàn thành vào năm 1899, công trình kiến trúc quy mô này được chủ trì bởi linh mục Phêrô Trần Lục (thường gọi là Cụ Sáu) – chánh xứ Phát Diệm từ năm 1865. Trong suốt hơn 20 năm kiên trì, bằng trình độ kỹ thuật và phương tiện vận chuyển thô sơ của những năm cuối thế kỷ 19, cụ Sáu cùng các nghệ nhân dân gian đã tạo nên một di sản kiến trúc bằng đá và gỗ vô cùng đồ sộ.

Điều khiến bất kỳ ai lần đầu đặt chân đến Phát Diệm cũng phải kinh ngạc chính là tính chất "hội nhập văn hóa" sâu sắc. Khác với những nhà thờ phương Tây sở hữu mái vòm cao vút hay đỉnh tháp nhọn hoắt chọc trời, nhà thờ Phát Diệm mang dáng dấp cổ kính của ngôi đình, ngôi chùa làng quê Việt với hệ mái cong thanh thoát.

Quần thể kiến trúc Phát Diệm được quy hoạch vô cùng hài hòa theo trục Bắc - Nam. Bước từ hướng Nam vào, du khách sẽ lần lượt chiêm ngưỡng không gian nghệ thuật sắp đặt tài tình: Ao hồ, phương đình, nhà thờ lớn, bốn nhà thờ bên, nhà thờ đá và cuối cùng là ba hang đá nhân tạo.

Cụ thể, ngay trực diện con đường dẫn từ cầu ngói Phát Diệm vào là một hồ nước hình chữ nhật rộng khoảng 4 ha, được kè đá xung quanh phẳng tắp. Giữa lòng hồ tĩnh lặng nổi lên một hòn đảo nhỏ trang nghiêm đặt bức tượng Chúa Giê-su đang dang tay ban phúc lành, tạo cảm giác thanh bình, thoát tục ngay từ lối vào.

Tiếp đến là Phương đình, công trình tháp chuông mang dáng dấp ngôi đình Việt được hoàn thành năm 1899. Phương đình là một kiệt tác kiến trúc cao 25 m, rộng 17 m và dài 24 m. Tòa tháp gồm 3 tầng được lắp ghép bằng đá phiến nguyên khối với kỹ thuật ghép mộng tinh xảo.

Tầng dưới cùng lớn nhất được xây bằng đá xanh; chính giữa đặt một chiếc sập đá nguyên khối khổng lồ, xung quanh khắc chạm các bức phù điêu tả cảnh Chúa Giê-su và các vị thánh bằng những đường nét uốn lượn vô cùng mềm mại.

Tầng thứ hai treo một quả trống lớn mang đậm nét văn hóa làng xã. Tầng thứ ba treo quả chuông đồng lớn đúc từ năm 1890, cao 1,4 m, đường kính 1,1 m và nặng gần 2.000 kg. Tương truyền, mỗi khi tiếng chuông Phương đình vang lên, âm thanh ngân vang xa có thể truyền tới tận hai tỉnh Ninh Bình và Thanh Hóa;

Trên bốn đỉnh tháp đặt tượng của bốn vị Thánh sử. Từng đường nét, tư thế cho đến đường mây nếp áo của các pho tượng đều mang đậm phong cách tạc tượng trong các đền chùa truyền thống Việt Nam.

Chiêm ngưỡng nhà thờ lớn và điểm nhấn "trái tim bằng đá"

Nhà thờ lớn Đức Mẹ Mân Côi được khánh thành năm 1891, hiện là nhà thờ chính tòa của Giáo phận Phát Diệm. Công trình dài 74 m, rộng 21 m và cao 15 m. Ngôi thánh đường sở hữu 5 lối vào dưới các vòm đá được chạm khắc hoa văn tinh xảo.

Bước vào bên trong, du khách sẽ không khỏi ngỡ ngàng trước không gian nguy nga được nâng đỡ bởi 6 hàng cột gỗ lim nguyên khối (tổng cộng 48 cột). Trong đó, hai hàng cột giữa cao tới 11 m, chu vi 2,35 m và mỗi cột nặng khoảng 10 tấn.

Nơi trang nghiêm nhất, gian thượng của thánh đường đặt một bàn thờ lớn làm bằng phiến đá nguyên khối dài 3 m, rộng 0,9 m, cao 0,8 m và nặng khoảng 20 tấn. Mặt trước và hai bên bàn thờ được chạm khắc tỉ mỉ hình ảnh các loài hoa đặc trưng của bốn mùa, khiến phiến đá thô ráp trở nên mềm mại tựa như được phủ một chiếc khăn thạch sáng sang trọng.

Thể hiện cho sự cân đối trong kiến trúc cổ, nằm độc lập ở hai phía Đông - Tây của nhà thờ lớn là 4 nhà thờ nhỏ với những nét nét kiến trúc riêng biệt như: Nhà thờ trái tim Chúa Giêsu (xây dựng năm 1889) – Hướng Đông Bắc; Nhà thờ Thánh Rôcô (xây dựng năm 1895) – Hướng Đông Nam; Nhà thờ Thánh Giuse (xây dựng năm 1896) – Hướng Tây Nam; Nhà thờ Thánh Phêrô (xây dựng năm 1896) – Hướng Tây Bắc.

Nhà thờ đá - "viên ngọc nguyên khối" của quần thể

Nằm riêng biệt ở hướng Tây Bắc, Nhà nguyện Trái tim Vô nhiễm nguyên tội Đức Mẹ (xây dựng năm 1883) là công trình đầu tiên được dựng lên trong quần thể này. Dân gian quen gọi là "Nhà thờ đá" bởi lẽ tất cả mọi thứ ở đây đều được làm từ đá tự nhiên: từ nền, tường, cột, kèo cho đến chấn song cửa.

Phía trong nhà thờ đá là tập hợp những bức phù điêu khắc họa nghệ thuật bậc thầy. Nổi bật nhất là bức chạm tứ quý tùng - cúc - trúc - mai, tượng trưng cho vẻ đẹp bốn mùa cùng hình ảnh các linh vật như sư tử, phượng hoàng được thổi hồn sống động đến kỳ lạ.

Ở phía Bắc của quần thể nhà thờ Phát Diệm là 3 hang đá nhân tạo nằm cách nhau khoảng 100 m. Các hang đá này được xếp từ hàng ngàn khối đá lớn nhỏ khác nhau nhưng vẫn giữ nguyên vẻ xù xì, thô ráp tự nhiên của núi rừng.

Trên đỉnh và bên trong các hang đá đều đặt những pho tượng lớn tái hiện các tích xưa trong Kinh Thánh, tạo nên một không gian linh thiêng, trầm mặc giữa khoảng trời mây nước Ninh Bình.

Nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ là minh chứng cho trí tuệ, mồ hôi và tài năng xuất chúng của người lao động Việt Nam cuối thế kỷ 19, mà còn là biểu tượng đẹp đẽ của sự giao thoa văn hóa Đông - Tây. Trải qua hơn một thế kỷ cùng bao biến động lịch sử, quần thể kiến trúc này vẫn đứng vững như một điểm tựa tinh thần, một di sản văn hóa - kiến trúc vô giá, thu hút hàng triệu lượt du khách trong và ngoài nước đến thưởng lãm mỗi năm.