Theo ông Sở, cam đường canh là loại cây khá “khó tính”, đòi hỏi người trồng phải nắm chắc kỹ thuật, từ chăm sóc, dinh dưỡng đến quản lý bộ rễ. Ảnh: Phạm Hoài.

Khởi đầu từ những cây mận trồng thử nghiệm trên cao nguyên Mộc Châu, ông Hàng A Sở (SN 1955, dân tộc Mông, tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên, tỉnh Sơn La) từng bước tìm tòi, học hỏi kỹ thuật và mạnh dạn thay đổi cách sản xuất.

Từ những gốc mận thử nghiệm đến tư duy "đổi sản lượng lấy chất lượng"

Một sáng trung tuần tháng 9, mưa nặng hạt phủ kín những triền đồi ở tổ dân phố Pa Khen. Trong cái lạnh ẩm đặc trưng của cao nguyên Mộc Châu, ông Hàng A Sở, Chi Hội trưởng Chi Hội Nông dân tổ dân phố Pa Khen - Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới 2026, vẫn lặng lẽ bên vườn cây ăn quả, thoăn thoắt với những công việc đã gắn bó suốt hàng chục năm qua.

Ở tuổi ngoài 70, ông Sở vẫn giữ dáng người rắn rỏi, khỏe mạnh và nhanh nhẹn; làn da sạm nắng in dấu những năm tháng bền bỉ bám đất, bám vườn.

Trong căn nhà gỗ cấp 4 của gia đình, những tấm bằng khen, giấy khen được ông Sở nâng niu, gìn giữ cẩn thận. Mỗi phần thưởng không chỉ là sự ghi nhận cho những thành quả trong sản xuất, kinh doanh và công tác Hội Nông dân, mà còn đánh dấu từng chặng đường ông bền bỉ gắn bó với nông nghiệp.

Nổi bật trong đó là danh hiệu “Nông dân Việt Nam xuất sắc năm 2022” - phần thưởng ghi dấu những nỗ lực của người nông dân dân tộc Mông sau nhiều năm tìm hướng làm ăn trên chính mảnh đất quê hương.

Ít ai biết rằng, trước khi gây dựng được cuộc sống ổn định như hôm nay, ông Sở từng trải qua những năm tháng thiếu thốn, quanh năm gắn với nương ngô, nương sắn. Từ thực tế sản xuất, ông dần nhận ra rằng muốn nâng cao thu nhập, không thể chỉ dựa vào sức lao động mà phải thay đổi cách nghĩ, cách làm.

Ông bắt đầu tìm hiểu, lựa chọn những cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai, mạnh dạn chuyển đổi sản xuất và từng bước nâng cao hiệu quả trên diện tích canh tác của gia đình.

Sinh ra trong một gia đình đông anh em, những năm tháng tuổi thơ của ông Hàng A Sở gắn liền với nương ngô, nương sắn.

Khi ấy, đất đai chủ yếu chỉ đủ nuôi sống gia đình, sản xuất manh mún, giá trị kinh tế thấp, cuộc sống của gia đình ông đối mặt với nhiều khó khăn.

Bước ngoặt đến vào năm 1993, khi ông mạnh dạn đưa cây mận về trồng thử trên mảnh đất của gia đình. Qua những chuyến đi giao lưu, học hỏi khi còn làm cán bộ Đoàn Thanh niên, ông nhận thấy nhiều nơi trồng mận cho hiệu quả kinh tế khá, từ đó nảy ra ý định thử sức với loại cây này.

“Thời điểm đó, mận chưa phải cây trồng phổ biến ở địa phương. Thấy nơi khác trồng mận có hiệu quả, tôi nghĩ đất nhà mình cũng có thể trồng được nên mang về trồng thử”, ông Sở nhớ lại.

Ban đầu, ông vừa trồng vừa tự học hỏi kinh nghiệm. Đến năm 1998, khi những cây mận đầu tiên cho thấy hiệu quả kinh tế, ông bắt đầu mở rộng diện tích, từng bước đưa cây mận trở thành cây trồng chủ lực, mang lại kinh tế cho gia đình.

Từ năm 2009 đến 2014, ông Sở tham gia dự án ASODIA tại Việt Nam và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa mận. Những kiến thức được tiếp cận từ dự án trở thành cơ sở để ông tiếp tục thử nghiệm, điều chỉnh cách chăm sóc phù hợp với điều kiện vườn cây của gia đình.

Ông đặc biệt chú trọng kỹ thuật tạo tán, cắt tỉa cành nhằm rút ngắn thời gian cây mận cho quả bói. Khi cây mới trồng, ông bón phân đầy đủ, đồng thời cắt, tuốt các cành la, chỉ giữ lại khoảng 3 - 4 cành chính vươn thẳng. Khi cành phát triển cao, ông tiến hành bấm ngọn để cây phát tán theo chiều ngang.

Theo ông Sở, cách làm này giúp cây tập trung dinh dưỡng nuôi bộ khung chính, phát triển nhanh và có thể cho quả bói từ năm thứ hai, thay vì phải chờ 3 - 4 năm như cách chăm sóc truyền thống.

Sau khi áp dụng kỹ thuật đốn tỉa, sản lượng giảm từ mức 1 - 2 tạ/cây xuống còn khoảng 70 - 80kg/cây. Tuy nhiên, chất lượng quả tăng rõ rệt. Cây khỏe hơn, quả to, đẹp, đồng đều và dễ thu hoạch.

“Lúc đầu nhìn sản lượng giảm cũng thấy tiếc, nhưng sau mới thấy đốn tỉa giúp cây khỏe, quả đẹp, bán được giá hơn. Làm cây ăn quả phải tính cả chất lượng chứ không chỉ tính số cân”, ông Sở nói.

Cũng theo ông Sở, khi cây bước vào giai đoạn ra hoa, đậu quả, phải đặc biệt chú trọng việc cân đối dinh dưỡng, định kỳ khoảng 20 ngày bổ sung phân một lần để cây đủ sức nuôi quả. Sau thu hoạch, cây cũng được chăm sóc, bón phân phục hồi để tích lũy dinh dưỡng cho vụ sau.

“Sau thu hoạch phải chăm cho cây khỏe, vụ sau mới có sức để ra hoa, đậu quả. Nếu cây yếu thì dù ra nhiều hoa cũng không giữ được quả”, ông Sở chia sẻ kinh nghiệm.

Nhờ kiên trì áp dụng kỹ thuật, mận hậu trong vườn ông Sở cho quả to, mã đẹp, chất lượng ổn định. Đến vụ thu hoạch, thương lái tìm đến tận vườn đặt mua, giúp gia đình ông chủ động hơn về đầu ra.

Từ những gốc mận đầu tiên được trồng thử, đến nay, ông Sở đã gây dựng hơn 6 ha mận hậu. Với ông, điều quý giá nhất sau nhiều năm làm vườn không chỉ là diện tích hay sản lượng, mà là kinh nghiệm được tích lũy qua từng mùa vụ: “Làm nông muốn hiệu quả thì không thể bằng lòng với cách làm cũ, mà phải biết học hỏi, mạnh dạn thử nghiệm và liên tục điều chỉnh cách làm cho phù hợp”.

"Gánh" mùa cam lên cao nguyên, nối dài cơ nghiệp tiền tỷ

Nếu cây mận đánh dấu những bước đi đầu tiên trên con đường làm kinh tế của ông Sở, thì cam đường canh lại cho thấy tinh thần không ngừng học hỏi, thử nghiệm của ông Sở.

Năm 2013, ông bắt đầu trồng cam đường canh sau khi mua giống từ Hưng Yên. Những năm đầu chưa có kinh nghiệm, ông thường xuyên liên hệ với người quen ở Hưng Yên qua điện thoại để hỏi về kỹ thuật chăm sóc.

Sau khoảng 2 năm, cây bắt đầu cho quả bói. Đến năm thứ ba, vườn cam bước vào thời kỳ cho thu hoạch ổn định, mỗi năm một vụ. Khoảng tháng 2, cây bắt đầu đậu quả, trải qua gần 8 tháng chăm sóc, đến tháng 10 dương lịch, bước vào vụ thu hoạch.

Theo ông Sở, cam đường canh là loại cây khá “khó tính”, đòi hỏi người trồng phải nắm chắc kỹ thuật, từ chăm sóc, dinh dưỡng đến quản lý bộ rễ. Chỉ cần xử lý không đúng thời điểm, cây có thể sinh trưởng kém, rụng quả, thậm chí chết hàng loạt.

Kinh nghiệm của ông là không đợi cây phát bệnh mới xử lý mà chủ động phòng từ sớm, nhất là đối với bệnh vàng lá, thối rễ. Ông sử dụng thuốc kích rễ, đồng thời tưới các chế phẩm chứa nấm, vi khuẩn đối kháng để bảo vệ và duy trì hệ rễ khỏe. Theo ông, một khi cây đã vàng lá do bộ rễ bị thối thì khả năng cứu chữa rất thấp. Nếu không khống chế được bệnh trong vòng 6 tháng đến 1 năm, cây có thể phải cắt bỏ.

Bên cạnh việc giữ bộ rễ khỏe, ông Sở đặc biệt chú trọng điều tiết quá trình ra hoa, đậu quả. Sau mỗi vụ thu hoạch, ông bổ sung phân lân và phân chuồng đã qua xử lý để phục hồi cây. Sau đó, ông phun ủ mầm hoa khoảng 3 lần, mỗi lần cách nhau 15 - 20 ngày, kết hợp bón NPK nhằm tạo dinh dưỡng phù hợp cho cây bước vào giai đoạn ra hoa.

Khi cây đã đậu quả, ông tiếp tục áp dụng kỹ thuật khoanh vỏ (tiện vỏ) ở phần gốc. Công việc này được thực hiện 2 lần, mỗi lần cách nhau khoảng  20 ngày. Theo ông Sở, khoanh vỏ giúp điều tiết dòng nước và dinh dưỡng từ bộ rễ lên thân, cành, hạn chế cây sinh trưởng quá mạnh về lá, đồng thời tập trung dinh dưỡng nuôi quả, góp phần giảm tình trạng rụng quả.

Vào mùa khô, thời tiết nắng nóng, việc duy trì độ ẩm cho vườn cam được ông đặc biệt coi trọng. Có những thời điểm, vườn cam phải tưới tới 2 lần/ngày, nhất là trong giai đoạn cây nuôi quả, để tránh tình trạng thiếu nước ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng quả.

Không có công thức cố định ngay từ đầu, kỹ thuật chăm sóc vườn cam của ông Sở được đúc rút qua từng mùa vụ, từ những lần thử nghiệm, điều chỉnh và cả những thất bại. Nhờ đó, ông từng bước làm chủ đặc tính của cây cam đường canh và xây dựng được quy trình chăm sóc phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu tại cao nguyên Mộc Châu.

Hiện, diện tích cam đường canh của gia đình ông khoảng 1,5 ha, cho sản lượng bình quân khoảng 30 tấn quả/năm. Những năm cây đạt năng suất cao, sản lượng có thể lên tới 50 - 60 tấn. Có những vụ, doanh thu từ vườn cam mang về cho gia đình ông trên 1 tỷ đồng.

“Thời điểm thu hoạch là một trong những lợi thế của cam đường canh trồng tại Mộc Châu. Nhờ điều kiện khí hậu phù hợp, cam tại đây có thể chín sớm hơn khoảng 15 - 20 ngày so với nơi khác. Nhờ đó, sản phẩm có thể đưa ra thị trường ngay từ đầu vụ, khi nguồn cung chưa nhiều, tạo thêm lợi thế về giá và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng”, ông Sở cho biết.

Hiện, gia đình ông Sở có khoảng 8 ha cây ăn quả, chủ lực là mận hậu và cam đường canh, với tổng sản lượng khoảng 120 tấn quả mỗi năm. Sau khi trừ các khoản chi phí, mô hình mang lại thu nhập từ 2,2 - 3,2 tỷ đồng/năm.

Không chỉ tạo nguồn thu lớn cho gia đình, ông Sở còn tạo công ăn việc làm thường xuyên sử dụng khoảng 15 lao động và 20 - 30 lao động thời vụ, với thu nhập khoảng 6 - 10 triệu đồng/người/tháng.

Từ năm 1996 đến nay, gần 30 năm gắn bó với vai trò Chi hội trưởng Chi hội Nông dân, ông Sở không chỉ tích lũy kinh nghiệm để làm giàu trên chính mảnh đất của gia đình mà còn trở thành người chia sẻ, đồng hành cùng bà con trong sản xuất. Những cách làm hiệu quả được ông tận tình trao đổi với hội viên; đồng thời vận động bà con mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, thay đổi phương thức canh tác, lựa chọn giống cây phù hợp để nâng cao năng suất, giá trị trên từng diện tích đất sản xuất.

Ngoài sản xuất kinh doanh và công tác Hội, ông còn tham gia Hội Khuyến học Việt Nam, vận động gia đình, người thân, hội viên Hội Nông dân và hội viên người cao tuổi cùng quan tâm, giúp đỡ những người nghèo, người có hoàn cảnh khó khăn.

Từ những cây ngô, cây sắn từng nuôi sống gia đình qua những năm tháng khó khăn, ông Hàng A Sở đã từng bước đổi cách làm, chuyển hướng sản xuất và gây dựng cơ nghiệp tiền tỷ ngay trên mảnh đất quê hương.

Ở tuổi ngoài thất tuần, lão nông dân tộc Mông ấy vẫn miệt mài với vườn cây, vẫn tự mình quan sát, thử nghiệm và tìm cách làm hiệu quả hơn. Với ông Sở, làm nông nghiệp không có điểm dừng của việc học hỏi. Phía trước vẫn là những dự định mở rộng diện tích cây ăn quả, nâng chất lượng sản phẩm và tìm đầu ra ổn định để người nông dân yên tâm gắn bó lâu dài.

“Làm nông phải chịu khó học hỏi, cây thay đổi thì cách chăm sóc cũng phải thay đổi”, ông Sở nói. Đó cũng là cách ông đã đi từ cây ngô, cây sắn đến những vườn mận, vườn cam canh cho thu nhập tiền tỷ như hôm nay.