Từ ruộng nhà đến HTX với cánh đồng hơn 1.200ha

Sinh ra và lớn lên ở vùng đất Long Thạnh, ông Nguyễn Hồng Phương, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Nông nghiệp Đường Gỗ Lộ (xã Long Thạnh, tỉnh An Giang) thấu hiểu nỗi vất vả của người trồng lúa.

Bao nhiêu chi phí đổ xuống ruộng, từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhân công, bơm tưới đến thu hoạch. Thế nhưng khi hạt lúa rời khỏi ruộng, người nông dân lại thường ở thế yếu, ít có khả năng quyết định giá bán.

“Làm nông dân, nhất là nông dân trồng lúa, vất vả lắm mà thu nhập không cao”, ông Phương chia sẻ.

Ông nhận ra một trong những nguyên nhân là tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm.

Mỗi hộ mua vật tư một kiểu, áp dụng kỹ thuật khác nhau, sản lượng ít nên khó đàm phán với doanh nghiệp. Khi thị trường biến động, nông dân càng dễ rơi vào cảnh “được mùa, mất giá”.

Muốn thay đổi, theo ông Phương, trước hết phải thay đổi cách tổ chức sản xuất. Ông bắt đầu tìm hiểu kinh tế tập thể, tham gia các lớp tập huấn, học hỏi những mô hình sản xuất hiệu quả và đưa kỹ thuật mới về áp dụng trên ruộng nhà.

Năm 2015, HTX Nông nghiệp Đường Gỗ Lộ được thành lập với 54 thành viên, canh tác 78ha lúa Jasmine 85, vốn điều lệ chỉ 51 triệu đồng.

Nhưng vận động nông dân vào HTX không phải chuyện dễ. Nhiều người còn tâm lý e ngại, chưa tin vào mô hình hợp tác. Ông Phương không thuyết phục bằng lời nói mà chọn cách làm cụ thể: ông làm trước.

Mỗi khi muốn đưa giống lúa mới hoặc quy trình kỹ thuật mới vào sản xuất, ông đều thử nghiệm trên ruộng gia đình. Sau một, hai vụ, nếu thấy hiệu quả, ông mới vận động thành viên cùng làm.

“Bà con thấy mình làm có hiệu quả thì mới tin và làm theo”, ông Phương nói.

Cách làm “nói ít, làm trước” dần tạo được niềm tin

Năm 2020, HTX Đường Gỗ Lộ sáp nhập thêm 3 HTX, quy mô tăng lên hơn 213 thành viên, diện tích 234,4ha, tương đương 468,8ha diện tích sản xuất lúa 2 vụ, cùng 15 lao động thường xuyên. Đến tháng 8/2026, sau các đợt tiếp tục sáp nhập, HTX đã có 670 thành viên, quản lý 1.213ha đất sản xuất.

Từ một HTX nhỏ, Đường Gỗ Lộ từng bước hình thành một hệ thống dịch vụ khép kín phục vụ thành viên. HTX cung ứng giống, làm đất, bơm tưới, sạ lúa, bón phân, phun thuốc bằng thiết bị bay không người lái, thu hoạch và liên kết bao tiêu sản phẩm.

Nhiều dịch vụ được HTX cung cấp với giá thấp hơn bên ngoài khoảng 500.000 đồng/ha. Khoản tiết kiệm này đi thẳng vào hiệu quả sản xuất của nông dân.

Năm 2025, riêng dịch vụ bơm tát bằng mô tơ điện được thực hiện trên 224ha, đạt 100% kế hoạch. Năng suất lúa kế hoạch 10 tấn/ha nhưng thực tế đạt 12 tấn/ha. Phần chia lãi cho thành viên đạt gần 39,6 triệu đồng, vượt 32% kế hoạch.

Với ông Phương, đó mới là ý nghĩa quan trọng nhất của HTX- làm sao để người nông dân tham gia được hưởng lợi thực chất.

Một trong những quyết định tạo bước ngoặt của HTX Đường Gỗ Lộ là đưa giống lúa Nhật DS1 vào sản xuất.

Vào khoảng năm 2015-2026, DS1 còn khá mới. Thời gian sinh trưởng khoảng 120 ngày khiến một số thành viên lo ngại. Nhưng ông Phương lại tiếp tục chọn cách quen thuộc, thử trước trên ruộng của mình.

Kết quả cho thấy DS1 có năng suất khá, ít sâu bệnh, lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng thấp hơn nhiều giống lúa khác. Đặc biệt, lượng giống gieo sạ cũng giảm. Nếu một số giống lúa trước đây cần khoảng 10kg giống/công thì DS1 chỉ cần khoảng 8kg.

Hiệu quả nhìn thấy trên ruộng của ông Phương đã thuyết phục các thành viên. Đến vụ hè thu năm 2017, 100% thành viên HTX tham gia sản xuất DS1.

Ông Trần Phi Hùng, thành viên HTX, cho biết gia đình có 1ha đất trồng lúa. Trước đây, gia đình sản xuất Jasmine 85 nhưng chi phí đầu tư cao, sâu bệnh nhiều, lợi nhuận không ổn định. Từ vụ đông xuân 2016-2017, gia đình ông chuyển sang DS1 và duy trì đến nay.

Theo ông Hùng, chi phí sản xuất DS1 bình quân khoảng 17 triệu đồng/ha, năng suất lúa tươi khoảng 10 tấn/ha. Với giá 8.800 đồng/kg, doanh thu khoảng 88 triệu đồng/ha, lợi nhuận bình quân khoảng 71 triệu đồng/ha.

Những kết quả đó giúp HTX thay đổi cách nghĩ, không nhất thiết phải chạy theo năng suất bằng mọi giá, mà phải hướng đến hạt lúa có chất lượng, chi phí thấp và có đầu ra.

Từ năm 2018, HTX tổ chức sản xuất theo quy trình lúa sạch, một phần diện tích được chứng nhận VietGAP. Quy trình canh tác lúa thông minh cũng được áp dụng đồng bộ, từ bơm tát, xiết nước, gieo sạ, bón phân, quản lý dịch hại đến thu hoạch.

Nhờ gieo sạ thưa, sử dụng giống hợp lý và cắt giảm những đầu vào không cần thiết, nông dân có thể tiết kiệm khoảng 4-5 triệu đồng/ha so với phương thức sản xuất trước đây.

Gạo DS1 của HTX được công nhận OCOP 3 sao

Từ năm 2022, HTX đẩy mạnh ký hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp. Đáng chú ý, năm 2023, HTX mời 18 doanh nghiệp tham gia đấu giá mua lúa giống DS1. Một doanh nghiệp trúng thầu với giá 8.800 đồng/kg, đồng thời thống nhất các điều kiện về thu hoạch, vận chuyển và thanh toán.

Theo ông Phương, việc doanh nghiệp cạnh tranh thu mua không chỉ giúp nông dân có đầu ra mà còn cho thấy chất lượng sản phẩm của HTX đã tạo được uy tín nhất định trên thị trường.

Không dừng ở việc giảm chi phí, HTX Đường Gỗ Lộ tiếp tục thay đổi phương thức canh tác theo hướng thân thiện hơn với môi trường. Hiện HTX đang giảm dần đầu vào hóa học, tăng sử dụng vật tư hữu cơ. Vụ hè thu năm 2026, khoảng 80% thành viên đã sản xuất theo hướng hữu cơ. Riêng ông Phương đã trực tiếp sản xuất 85ha theo hướng hữu cơ trong 3 vụ.

Gần 938ha của HTX cũng được hỗ trợ 900.000 đồng/ha để thực hiện Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long theo chính sách hỗ trợ hiện hành.

“HTX đã canh tác lúa theo quy trình thông minh từ trước nên khi tham gia Đề án 1 triệu ha rất thuận lợi”, ông Phương nói.

Tuy nhiên, sản xuất xanh vẫn chưa giải quyết được hoàn toàn bài toán đầu ra. Theo ông Phương, năng suất lúa hữu cơ tương đối ổn định nhưng giá bán chưa thực sự ổn định, nhiều thời điểm vẫn phải phụ thuộc vào thị trường.

Đây cũng là lý do ông đang tính đến việc đa dạng hóa mô hình sản xuất. Ông phối hợp với Hội Nông dân và ngành khuyến nông địa phương tập huấn cho thành viên mô hình 2 vụ lúa - 1 vụ tôm thẻ chân trắng. Mục tiêu là vừa tăng thu nhập, vừa tạo khoảng thời gian để đất phục hồi dinh dưỡng.

“Mô hình mới nên thành viên còn e ngại. Vì vậy, vụ Đông Xuân tới tôi sẽ đi trước 12ha để thí nghiệm nuôi tôm thẻ chân trắng, nếu hiệu quả sẽ rút kinh nghiệm rồi nhân rộng cho bà con”, ông Phương cho biết.

Ngoài sản xuất, ông còn vận động thành viên tham gia xây dựng nông thôn mới, làm cầu, đường giao thông nông thôn, lắp đèn trên sông và bảo vệ môi trường. Nhiều hộ tự nguyện đóng góp từ 200.000 đồng đến 1 triệu đồng để cùng địa phương thực hiện các công trình cộng đồng.

Từ năm 1987 đến 1995, ông Phương được công nhận là nông dân sản xuất giỏi cấp huyện. Từ năm 1996 đến nay, ông liên tục được ghi nhận là nông dân sản xuất giỏi cấp tỉnh.

Ông nhiều lần được các cấp, ngành khen thưởng, trong đó có Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2023. Năm 2026, ông được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam bình chọn là Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm đổi mới.

“Điều tôi mong muốn nhất là sau này con cháu tự hào vì cha ông mình là những người làm ra hạt gạo ngon phục vụ người dân trong và ngoài nước”, ông Phương bộc bạch.

Điều trăn trở nhất của ông phương là đầu ra cho sản phẩm. “Một đơn vị sản xuất kinh doanh tạo ra sản phẩm có thể tự định giá để sản xuất có lời. Nhưng người trồng lúa làm ra 1kg lúa lại không quyết định được giá, phải phụ thuộc vào thị trường, thương lái. Vì vậy tôi luôn trằn trọc tìm hướng đi tốt nhất cho thành viên HTX”, ông Phương nói.