Lợi ích kép từ mô hình liên kết chuỗi đối với nông dân

Tây Ninh với điều kiện đất đai thổ nhưỡng đặc thù, khí hậu thuận lợi và diện tích đất nông nghiệp lớn, từ lâu đã được định vị là một trong những vùng trọng điểm sản xuất nông sản của khu vực Đông Nam Bộ.

Các sản phẩm chủ lực như mía đường, mì, mãng cầu, cao su và các loại cây ăn trái đang từng bước khẳng định được thương hiệu trên thị trường trong nước lẫn quốc tế.

Khó khăn hiện nay là tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, "mạnh ai nấy làm" của các hộ nông dân. Đi kèm với đó là sự thiếu hụt thông tin thị trường, tư duy canh tác phụ thuộc vào kinh nghiệm truyền thống thay vì khoa học công nghệ, dẫn đến điệp khúc buồn quen thuộc: "được mùa, mất giá" hay "được giá, mất mùa".

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, các hiệp định thương mại tự do (FTA) mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe chưa từng có về chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và an toàn thực phẩm.

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn này, việc đổi mới tư duy sản xuất, chuyển dịch từ "tư duy sản xuất nông nghiệp" sang "tư duy kinh tế nông nghiệp" là yêu cầu cấp thiết.

Và mô hình liên kết chuỗi giá trị giữa hợp tác xã (HTX), tổ hợp tác với doanh nghiệp chính là lời giải tối ưu.

Không thể phủ nhận rằng, sự "bắt tay" kịp thời giữa HTX và doanh nghiệp trong thời gian qua đã mang lại những kết quả khả quan cho kinh tế tập thể, đặc biệt là tạo ra hệ thống "bảo hiểm mềm" cho người nông dân.

Xóa bỏ nỗi lo "được mùa, mất giá" nhờ hợp đồng bao tiêu

Lợi ích lớn nhất và trực tiếp nhất mà người nông dân nhận được khi tham gia mô hình liên kết chuỗi chính là sự ổn định về đầu ra. Các hợp đồng bao tiêu dài hạn được ký kết giữa doanh nghiệp và HTX (đại diện cho nông dân) giống như điểm tựa trong những mùa vụ biến động.

Ông Nguyễn Văn Sáu - nông dân trồng khóm, xã Phước Chỉ - chia sẻ: “Chúng tôi không còn phải thấp thỏm lo âu mỗi khi thu hoạch rộ vì sợ thương lái ép giá hay ùn ứ nông sản. Thay vào đó, giá thu mua thường được thỏa thuận hoặc bảo đảm theo sàn giá tối thiểu, giúp bà con yên tâm đầu tư chăm sóc cây trồng, ổn định kinh tế gia đình và tái đầu tư cho vụ sau”.

Khi doanh nghiệp đặt hàng, họ không mua sản phẩm theo cách thông thường mà mua theo những tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế như VietGAP, GlobalGAP, mã số vùng trồng, hay tiêu chuẩn hữu cơ.

Để đáp ứng các yêu cầu này, các HTX buộc phải tổ chức lại sản xuất, hướng dẫn xã viên áp dụng quy trình canh tác sạch, giảm thiểu phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Đồng thời, quá trình liên kết cũng là chất xúc tác thúc đẩy ứng dụng công nghệ số vào nông nghiệp tại Tây Ninh. Nông dân được tiếp cận với các giải pháp quản lý nhật ký điện tử thửa ruộng, hệ thống tưới tiêu thông minh tự động hóa, và các thiết bị bay không người lái (drone) trong phun thuốc bảo vệ thực vật.

Điều này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí đầu vào, bảo vệ môi trường, nâng cao năng suất mà còn tạo ra sản phẩm an toàn tuyệt đối cho người tiêu dùng.

Chia sẻ về thực tế chuyển biến rõ rệt này, ông Nguyễn Quốc Trịnh - Chủ tịch HĐQT HTX Nông nghiệp Thanh Phú Long, xã Thuận Mỹ, tỉnh Tây Ninh - cho biết: "Trước đây, các thành viên sản xuất rất bấp bênh, mạnh ai nấy làm. Chất lượng nông sản không đồng đều, giá cả phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái tự do. Từ khi ký kết hợp đồng liên kết chuỗi với doanh nghiệp, mọi quy trình canh tác đều được chuẩn hóa nghiêm ngặt. HTX không chỉ được hỗ trợ về kỹ thuật, giống cây trồng chất lượng cao mà đầu ra cũng được bao tiêu toàn bộ. Thu nhập của thành viên từ đó tăng lên và ổn định hơn hẳn, bà con ai nấy cũng phấn khởi gắn bó lâu dài với HTX".

Để chuỗi liên kết bền chặt

Dù mang lại tiềm năng và lợi ích lớn, mối quan hệ hợp tác này đôi khi vẫn đối mặt với không ít thử thách từ sự biến động khó lường của thị trường toàn cầu hoặc từ quy mô sản xuất đôi khi còn nhỏ lẻ, rời rạc của một bộ phận HTX.

Để mô hình liên kết không chỉ dừng lại ở hình thức mà đi vào thực chất, mang lại giá trị bền vững, đòi hỏi cả hai chủ thể cốt lõi là doanh nghiệp và HTX, tổ hợp tác phải đáp ứng những điều kiện khắt khe.

Doanh nghiệp đóng vai trò là "nhạc trưởng" định hướng thị trường và dẫn dắt chuỗi giá trị. Để xây dựng lòng tin và giữ chân người nông dân, các doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ cần tuân thủ những nguyên tắc sau.

Cam kết minh bạch và giữ đúng chữ tín: Giá cả thu mua, các điều khoản trong hợp đồng bao tiêu phải được công khai, minh bạch từ đầu vụ. Doanh nghiệp không thể vì biến động ngắn hạn của thị trường mà phá vỡ cam kết hoặc ép giá nông dân.

Nông nghiệp luôn là ngành chịu nhiều rủi ro thiên tai, dịch bệnh. Khi thiên tai hoặc mất mùa xảy ra, doanh nghiệp cần có tầm nhìn dài hạn, biết đồng hành, hỗ trợ hoặc chia sẻ khó khăn với HTX và người nông dân thay vì bỏ rơi vùng nguyên liệu.

Để tạo ra giá trị gia tăng cao cho nông sản Tây Ninh, doanh nghiệp cần mạnh dạn rót vốn đầu tư vào hệ thống kho lạnh bảo quản, nhà máy chế biến sâu ngay tại vùng nguyên liệu, giảm thiểu tổn thất sau thu hoạch và tối ưu hóa chi phí logistic.

Theo Hội Nông dân tỉnh Tây Ninh, HTX và tổ hợp tác chính là "cầu nối" bằng xương bằng thịt đưa doanh nghiệp đến gần hơn với hàng ngàn nông dân nhỏ lẻ. Muốn đối thoại bình đẳng và hợp tác lâu dài với doanh nghiệp lớn, HTX và tổ hợp tác cần tự hoàn thiện mình.

Ở góc độ nhà đầu tư, ông Nguyễn Hữu Tín, Phó Giám đốc Công ty Sawenco nhấn mạnh rằng yếu tố chính để duy trì hợp tác lâu dài chính là chữ tín và sự minh bạch từ cả hai phía.

Để doanh nghiệp dám rót vốn đầu tư hạ tầng, kho lạnh hay công nghệ chế biến sâu tại vùng nguyên liệu, HTX cần giữ vững cam kết về sản lượng, chất lượng và thời gian giao hàng. Ngược lại, doanh nghiệp cũng phải luôn đồng hành, chia sẻ rủi ro và đảm bảo lợi ích hài hòa cho người nông dân khi thị trường biến động.

Đồng thời, Ban quản trị HTX phải có tầm nhìn kinh doanh hiện đại, biết lập kế hoạch sản xuất sát với nhu cầu thị trường, quản lý tài chính minh bạch và có khả năng đàm phán hợp đồng chuyên nghiệp.

HTX phải đóng vai trò kiểm tra, giám sát xã viên tuân thủ tuyệt đối quy trình kỹ thuật đã ký kết với doanh nghiệp, khắc phục triệt để tình trạng "bẻ kèo" hợp đồng khi giá thị trường tự do ngoài kia cao hơn giá bao tiêu.